เซลล์ต้นกำเนิดที่ทนต่อภาวะเครียด
Muse Cell คืออะไร? ต่างจากเซลล์ทั่วไปอย่างไร? รวมข้อควรรู้ก่อนตัดสินใจทำ
เมื่อพูดถึงสเต็มเซลล์ หลายคนอาจนึกถึงการซ่อมแซมร่างกายหรือฟื้นฟูสุขภาพ แต่รู้หรือไม่ว่า สเต็มเซลล์มีหลายชนิด แต่ละชนิดมีคุณสมบัติและข้อมูลสนับสนุนต่างกัน Muse Cell เป็นเซลล์กลุ่มหนึ่งที่นักวิจัยให้ความสนใจเพราะมีรายงานว่าสามารถทนต่อสภาวะที่ทำให้เซลล์เสียหาย และเปลี่ยนเป็นเซลล์ได้หลายชนิดในการทดลอง (Kuroda et al., 2010; Kuroda et al., 2013) Muse Cell คืออะไร? ต่างจากเซลล์ชนิดอื่นอย่างไร? และมีอะไรที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจ? LINNA Clinic รวบรวมคำอธิบายไว้ในบทความนี้ ทั้งคุณสมบัติ การทำงาน คุณภาพ และความปลอดภัย
1. Muse Cell คืออะไร?
Muse Cell หรือ Multilineage-differentiating Stress-Enduring Cell คือเซลล์ต้นกำเนิดที่มีอยู่ตามธรรมชาติในร่างกายมนุษย์ (Endogenous Stem Cell) ถูกค้นพบในปี 2010 ชื่อ Muse มาจากความสามารถในการพัฒนาเป็นเซลล์ได้หลายชนิด (Multilineage-differentiating) และความทนทานต่อภาวะเครียดของเซลล์ที่รุนแรง (Stress-Enduring) ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่ทีมวิจัยใช้คัดแยกเซลล์กลุ่มนี้ออกมาเป็นครั้งแรก (Kuroda et al., 2010)
Muse Cell ระบุได้จากโปรตีนบนผิวเซลล์ที่เรียกว่า SSEA-3 (Stage-Specific Embryonic Antigen-3) ซึ่งเป็นเครื่องหมายที่พบในเซลล์ต้นกำเนิดกลุ่มพลูริโพเทนต์ โดย Muse Cell ในไขกระดูกและเนื้อเยื่อเกี่ยวพันจะตรวจพบ SSEA-3 ร่วมกับ CD105 ส่วน Muse Cell ในกระแสเลือดจะตรวจพบ SSEA-3 ร่วมกับ CD45
อย่างไรก็ตาม Muse Cell เป็นแนวทางที่ยังอยู่ระหว่างการศึกษาวิจัย ไม่ใช่วิธีรักษาโรคที่ได้รับการรับรองแล้ว และไม่สามารถใช้ทดแทนการรักษามาตรฐานทางแพทย์ได้
2. Muse Cell มีคุณสมบัติเด่นอย่างไร?
จากงานวิจัยที่ผ่านมา Muse Cell มีคุณสมบัติสำคัญที่ทำให้ได้รับความสนใจในวงการเวชศาสตร์ฟื้นฟู ดังนี้
- ทนต่อสภาวะที่ทำให้เซลล์เสียหาย เซลล์กลุ่มนี้ถูกค้นพบจากการคัดเลือกเซลล์ที่รอดจากภาวะเครียดรุนแรงในห้องทดลอง (Kuroda et al., 2010) และมีงานวิจัยพบว่าทนต่อสารที่ทำลายสารพันธุกรรม (DNA) ได้ดีกว่า MSC ทั่วไป โดยเกี่ยวข้องกับระบบตรวจจับและซ่อมแซมความเสียหายภายในเซลล์ (Alessio et al., 2018)
- เปลี่ยนเป็นเซลล์ชนิดเดียวกับเซลล์ที่เสียหายผ่านการกลืนกิน (Phagocytosis-dependent Differentiation) เมื่อไปถึงจุดที่เสียหาย Muse Cell จะกลืนกินเซลล์ที่เสียหายหรือกำลังตาย (Phagocytosis) แล้วนำสัญญาณที่ได้จากเซลล์เหล่านั้นมาใช้ ทำให้เปลี่ยนเป็นเซลล์ชนิดเดียวกันได้ ซึ่งเป็นข้อมูลจากการศึกษาในห้องปฏิบัติการ (Dezawa, 2025)
- ตรวจจับและเดินทางไปยังบริเวณที่เสียหาย (Homing) เมื่อเนื้อเยื่อบาดเจ็บ เซลล์ที่เสียหายจะสร้างสาร Sphingosine-1-Phosphate (S1P) ออกมาเป็นสัญญาณเตือน Muse Cell มีตัวรับ S1P Receptor 2 (S1PR2) จึงเคลื่อนที่ไปยังบริเวณนั้นได้เมื่อให้ทางหลอดเลือดดำ (Dezawa, 2025)
- ไม่ต้องดัดแปลงพันธุกรรมหรือกระตุ้นให้เปลี่ยนเซลล์ก่อนนำมาใช้ เนื่องจาก Muse Cell เปลี่ยนเป็นเซลล์ในเนื้อเยื่อได้เองหลังเข้าไปถึงจุดที่เสียหาย การศึกษาทางคลินิกที่ผ่านมาจึงใช้เซลล์ที่ไม่ผ่านการดัดแปลงพันธุกรรมหรือเหนี่ยวนำการเปลี่ยนแปลงก่อนให้ (Dezawa, 2025)
- ขนาดเล็กกว่า MSC ทั่วไป มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 10–15 ไมโครเมตร หรือ 0.010–0.015 มิลลิเมตร โดยขนาดอาจแตกต่างตามแหล่งที่มาและสภาพการเพาะเลี้ยง (Gimeno et al., 2017)
3. Muse Cell เหมาะกับใคร？
จากการศึกษาที่ผ่านมา Muse Cell ถูกศึกษาในผู้ป่วยที่เนื้อเยื่อได้รับความเสียหายและแพทย์ประเมินแล้วว่าอาจได้ประโยชน์ เช่น
- ผู้ป่วยกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลันชนิด STEMI ที่ขยายหลอดเลือดหัวใจสำเร็จแล้ว แต่ค่าการบีบตัวของหัวใจ (LVEF) ยังไม่เกิน 45% (Noda et al., 2020)
- ผู้ป่วยหลอดเลือดสมองตีบที่มีความพิการระดับปานกลางถึงมาก (mRS ตั้งแต่ 3 ขึ้นไป) และอยู่ในช่วง 14-28 วันหลังเกิดโรค (Niizuma et al., 2023)
- ผู้ที่เป็นโรคผิวหนังพุพอง Dystrophic Epidermolysis Bullosa ซึ่งมีแผลเรื้อรังหรือกลับเป็นซ้ำ (Fujita et al., 2021)
- ผู้ป่วยโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง ALS ชนิดไม่ทราบสาเหตุ (Sporadic) ที่เริ่มมีอาการที่แขนขา (Yamashita et al., 2023)
- ผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังส่วนคอระดับ C4-C7 ที่มีความรุนแรงระดับ Frankel B1-B2 (Koda et al., 2024)
- ทารกแรกเกิดที่สมองขาดออกซิเจนระดับปานกลางถึงรุนแรง (Sato et al., 2024)
- ท่านใดที่อยากดูแลสุขภาพองค์รวม
4. Muse Cell ต่างจาก Mesenchymal Stem Cell (MSC) และ Embryonic Stem Cell อย่างไร?
Stem Cell แต่ละชนิดมีความแตกต่างกันทั้งแหล่งกำเนิด ความสามารถในการพัฒนาเป็นเซลล์ชนิดต่างๆ
Muse Cell
โดยปกติใน MSC จะมี Muse Cell อยู่แต่เป็นจำนวนน้อย ซึ่งทางห้องปฏิบัติการจะคัดแยก MuseCell ออกมา และมีขนาดที่เล็กกว่า MSC ทั่วไป โดยมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางอยู่ที่ประมาณ 10-15 ไมโครเมตร หรือ 0.010–0.015 มิลลิเมตร และสามารถทนต่อสภาวะที่ทำให้เซลล์เสียหาย การเคลื่อนเข้าสู่บริเวณบาดเจ็บในร่างกายและการเปลี่ยนเป็นเซลล์หลายชนิดในการทดลอง (Kuroda et al., 2010)เด่นในเรื่องการฟื้นฟูระบบ nerve แต่ราคาในท้องตลาดจะสูงกว่า MSC
Mesenchymal Stem Cell หรือ MSC
เป็นกลุ่มเซลล์ที่มีคุณสมบัติแตกต่างกันได้ตามแหล่งที่มาและวิธีเพาะเลี้ยง มีการศึกษาทั้งการเปลี่ยนเป็นเซลล์บางชนิดและการปล่อยสารที่มีผลต่อเซลล์รอบข้าง ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับการอักเสบและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ (Uchida et al., 2017)
Muse Cell กับ MSC จึงมีความเกี่ยวข้องกัน เพราะ Muse Cell อาจพบเป็นส่วนหนึ่งในกลุ่ม MSC บางแหล่ง แต่การให้ MSC ไม่ได้หมายความว่าจะเป็นการให้ Muse Cell ที่ผ่านการคัดแยกแล้ว หรือมีสัดส่วน Muse Cell ตามที่ต้องการ ต้องดูผลตรวจของผลิตภัณฑ์นั้นด้วย (Kuroda et al., 2013)
Embryonic Stem Cell หรือสเต็มเซลล์จากตัวอ่อน
เป็นเซลล์ที่ได้จากตัวอ่อนระยะเริ่มต้น มีความสามารถในการพัฒนาเป็นเซลล์หลายชนิด ต่างจาก Muse Cell ที่คัดแยกได้จากเนื้อเยื่อร่างกายบางแหล่ง การนำสเต็มเซลล์จากตัวอ่อนมาพัฒนาเป็นการรักษาต้องควบคุมให้ได้เซลล์ชนิดที่ต้องการ และตรวจหาเซลล์ที่ยังไม่พัฒนา ซึ่งอาจมีความเสี่ยงต่อการเกิดก้อนเนื้องอก รวมถึงพิจารณาประเด็นจริยธรรมเกี่ยวกับแหล่งที่มา (International Society for Stem Cell Research, 2025)
5. Muse Cell ทำงานอย่างไร? ทำไมจึงได้รับความสนใจด้านการฟื้นฟูเนื้อเยื่อ?
ตามที่อธิบายในงานวิจัย Muse Cell ทำงานคล้ายระบบซ่อมแซมตามธรรมชาติของร่างกาย โดยมีขั้นตอนหลักๆ ดังนี้
- ตรวจจับสัญญาณความเสียหาย เมื่อเนื้อเยื่อได้รับความเสียหาย เซลล์ที่เสียหายจะสร้างสาร Sphingosine-1-Phosphate (S1P) ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนความเสียหายที่พบได้ในเนื้อเยื่อหลายชนิด Muse Cell มีตัวรับ S1PR2 ที่ไวต่อสัญญาณนี้ (Yamada et al., 2018)
- เดินทางไปยังบริเวณที่เสียหาย (Homing) เมื่อให้ Muse Cell ทางหลอดเลือดดำ เซลล์จะเคลื่อนที่ไปสะสมในบริเวณที่เสียหาย ตัวอย่างเช่น ในโมเดลกระต่ายที่เกิดกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน พบ Muse Cell ประมาณ 14.5% ฝังตัวอยู่ในเนื้อเยื่อหัวใจที่เสียหาย ขณะที่เซลล์ Non-Muse ส่วนใหญ่ติดอยู่ที่ปอดและแทบไม่พบในหัวใจ (Yamada et al., 2018)
- กลืนกินเซลล์ที่เสียหายและเปลี่ยนเป็นเซลล์ชนิดเดียวกัน หลังไปถึงบริเวณที่เสียหาย Muse Cell จะกลืนกินเซลล์ที่เสียหายหรือกำลังตาย (Phagocytosis) แล้วนำสัญญาณที่จำเป็นต่อการพัฒนาเซลล์ เช่น ทรานสคริปชันแฟกเตอร์ มาใช้ใหม่ ทำให้เปลี่ยนเป็นเซลล์ชนิดเดียวกับเซลล์ที่เสียหายได้ภายในเวลาประมาณ 15 ชั่วโมงถึงหลายวัน ซึ่งเร็วกว่าการเหนี่ยวนำด้วยไซโตไคน์ในห้องปฏิบัติการที่ใช้เวลาหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน (Dezawa, 2025)
- ช่วยต้านการอักเสบ ต้านพังผืด และปกป้องเซลล์ นอกจากการทดแทนเซลล์ Muse Cell ยังหลั่งสารที่ช่วยลดการอักเสบ ลดการตายของเซลล์ และลดพังผืด และเนื่องจากเซลล์ผู้บริจาคอาจอยู่ในเนื้อเยื่อได้นาน ฤทธิ์ดังกล่าวจึงอาจอยู่ได้ยาวนานกว่า MSC ทั่วไป (Dezawa, 2025)
6. คุณภาพของ Muse Cell พิจารณาจากอะไร?
คุณภาพของเซลล์ไม่ได้ดูจากจำนวนเซลล์ หรือ ราคาเพียงอย่างเดียว แต่ควรพิจารณาหลายด้านร่วมกัน
- แหล่งที่มาชัดเจน ทราบว่าเซลล์มาจากเนื้อเยื่อใด มีการคัดกรองผู้บริจาคและตรวจสอบย้อนกลับได้ เพื่อช่วยควบคุมความเสี่ยงด้านการติดเชื้อ
- มีผลตรวจยืนยันชนิดของเซลล์ มีข้อมูลสนับสนุนว่าเป็นเซลล์ตามที่ระบุ และมีเซลล์เป้าหมายอยู่ในสัดส่วนเท่าใด ไม่ใช้เพียงชื่อผลิตภัณฑ์เป็นเครื่องยืนยัน (Kuroda et al., 2013)
- ตรวจจำนวนเซลล์และเซลล์ที่ยังมีชีวิต จำนวนเซลล์ทั้งหมดกับจำนวนเซลล์ที่ยังมีชีวิตอาจไม่เท่ากัน จึงควรดูทั้งวิธีตรวจ ผลตรวจ และเวลาที่ตรวจ
- ตรวจความสะอาดและสิ่งปนเปื้อน มีการตรวจเชื้อและสิ่งปนเปื้อนที่เกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์ เช่น เชื้อ Mycoplasma และสารจากแบคทีเรียที่อาจทำให้เกิดไข้หรือปฏิกิริยาอักเสบ
- ตรวจการทำงานของเซลล์และควบคุมการเก็บรักษา ควรมีการตรวจที่สัมพันธ์กับการทำงานที่คาดหวัง พร้อมเงื่อนไขการเก็บรักษา การขนส่ง และระยะเวลาที่ใช้ผลิตภัณฑ์ได้อย่างเหมาะสม
ผู้สนใจสามารถขอเอกสารผลตรวจของเซลล์ชุดที่จะใช้จริง ซึ่งมักเรียกว่า Certificate of Analysis หรือ COA
7. Muse Cell ปลอดภัยไหม? มีความเสี่ยงและผลข้างเคียงอะไรบ้าง?
ความปลอดภัยขึ้นกับผลิตภัณฑ์ วิธีให้เซลล์ ปริมาณ และสุขภาพของแต่ละคน จึงไม่ควรสรุปว่า Muse Cell “ปลอดภัย 100%” หรือ “ไม่มีผลข้างเคียง” (International Society for Stem Cell Research, 2025)
ทั้งนี้การให้ Muse Cell ได้มีการศึกษากับมนุษย์มาแล้ว
- งานศึกษาในผู้ป่วยกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด 3 ราย ซึ่งได้รับ CL2020 และติดตามเป็นเวลา 12 สัปดาห์ ไม่พบอาการไม่พึงประสงค์ที่เกี่ยวข้องกับผลิตภัณฑ์ ผู้วิจัยติดตามทั้งอาการ ผลเลือด และการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ (Noda et al., 2020)
- มีข้อมูลการให้เซลล์ซ้ำในผู้ป่วย ALS งานศึกษาในผู้ป่วย 5 ราย โดยให้ CL2020 เดือนละครั้ง รวม 6 ครั้ง รายงานว่าผู้เข้าร่วมทนต่อการให้ผลิตภัณฑ์ได้ดี และไม่พบภาวะหลอดเลือดปอดอุดตันหรืออาการแพ้รุนแรงแบบช็อก (Yamashita et al., 2023)
สิ่งที่ควรพิจรณาก่อนทำ
- การติดเชื้อจากการปนเปื้อนระหว่างผลิต เตรียม หรือให้เซลล์ แนะนำให้เลือกทำในคลินิกที่ได้มาตรฐานสูง
- ผลระยะยาวที่ยังมีข้อมูลจำกัด และผลข้างเคียงที่อาจพบไม่บ่อยจนการศึกษาขนาดเล็กตรวจไม่พบ (International Society for Stem Cell Research, 2025; International Society for Stem Cell Research, 2024)
การตรวจเลือดและสุขภาพก่อนทำเพื่อให้แพทย์ประเมินความเหมาะสม รวมถึงการดูแลตัวเองหลังการทำ และเลือกคลินิกที่ได้มาตรฐาน ถือเป็นสิ่งสำคัญ
8. ข้อดีและข้อจำกัดของ Muse Cell ที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจ
จุดเด่นที่ทำให้นักวิจัยสนใจ
- ไม่ต้องใช้ตัวอ่อนเป็นแหล่งเซลล์ แยก Muse Cell ได้จากเซลล์ในเนื้อเยื่อร่างกาย เช่น ไขกระดูก เนื้อเยื่อเกี่ยวพัน สายสะดือ และเยื่อหุ้มทารกในครรภ์
- รับรู้จุดที่เสียหายและเดินทางไปหาได้เอง
- เปลี่ยนเป็นเซลล์ได้หลายชนิด โดยไม่ต้องกระตุ้นก่อนใช้
- ยังไม่พบรายงานก้อนเนื้องอก
อย่างไรก็ตามควรพิจารณาค่าใช้จ่ายร่วมกับผลที่คาดหวัง และทางเลือกการรักษาที่มีอยู่
9. วิธีดูแลตัวเองก่อน-หลังทำ Muse Cell
ก่อนรับบริการ
- ประเมินสุขภาพกับแพทย์ พร้อมพูดคุยเป้าหมายและผลลัพธ์ที่คาดหวัง
- แจ้งประวัติให้ครบ ทั้งโรคประจำตัว ยา อาหารเสริม การแพ้ และประวัติเซลล์บำบัด
- แจ้งหากมีไข้หรือติดเชื้อ เพื่อให้แพทย์ประเมินก่อนดำเนินการ
- ดูแลการพักผ่อน อาหาร และน้ำดื่ม ตามข้อจำกัดสุขภาพของตนเองและคำแนะนำแพทย์
หลังรับบริการ
- สังเกตอาการผิดปกติ เช่น ไข้ หนาวสั่น ผื่น หรือปวดบวมแดงบริเวณที่ให้เซลล์
- ติดตามผลตามนัด เพื่อประเมินผลและติดตามอาการ
- ไม่หยุดหรือปรับยาเอง รวมถึงไม่เพิ่มสมุนไพรหรืออาหารเสริมโดยไม่ปรึกษาแพทย์
- รับประทานอาหาร พักผ่อน และดื่มน้ำให้เพียงพอ
10. สรุป
Muse Cell เป็นเซลล์กลุ่มหนึ่งที่นักวิจัยสนใจด้านการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ เพราะทนต่อสภาวะที่ทำให้เซลล์เสียหาย เปลี่ยนเป็นเซลล์ได้หลายชนิดในการทดลอง และตอบสนองต่อสัญญาณจากส่วนที่บาดเจ็บได้ แต่การนำไปใช้ต้องพิจารณาให้ตรงกับปัญหาสุขภาพ รวมทั้งคุณภาพและความเสี่ยง หากกำลังพิจารณา Muse Cell ควรเริ่มจากการปรึกษาแพทย์ เพื่อเข้าใจผลที่อาจได้รับ ข้อจำกัด ที่ลินนาคลินิกเรามีบริการ Muse Cell Therapy คุณภาพสูง สำหรับผู้ที่สนใจปรึกษาเรื่องการฟื้นฟูสุขภาพด้วย Muse Cell หรือ เซลล์ต้นกำเนิด หรือต้องการประเมินสุขภาพเฉพาะรายบุคคลก่อนเข้ารับบริการ สามารถเข้ามาปรึกษาทีมแพทย์มากประสบการณ์ของ LINNA Clinic ได้ที่เบอร์ 063-609-8888, WhatsApp +66 91-979-9554 หรือทาง LINE: @linnaclinic ได้เลยค่ะ
เอกสารอ้างอิง
Kuroda Y, et al. (2010). Unique multipotent cells in adult human mesenchymal cell populations. Proceedings of the National Academy of Sciences, 107(19), 8639–8643. https://doi.org/10.1073/pnas.0911647107
Kuroda Y, et al. (2013). Isolation, culture and evaluation of multilineage-differentiating stress-enduring (Muse) cells. Nature Protocols, 8, 1391–1415. https://doi.org/10.1038/nprot.2013.076
Alessio N, et al. (2018). Stress and stem cells: adult Muse cells tolerate extensive genotoxic stimuli better than mesenchymal stromal cells. Oncotarget, 9(27), 19328–19341. https://doi.org/10.18632/oncotarget.25039
Yamada Y, et al. (2018). S1P-S1PR2 Axis Mediates Homing of Muse Cells Into Damaged Heart for Long-Lasting Tissue Repair and Functional Recovery After Acute Myocardial Infarction. Circulation Research, 122(8), 1069–1083. https://doi.org/10.1161/CIRCRESAHA.117.311648
Wakao S, et al. (2022). Phagocytosing differentiated cell-fragments is a novel mechanism for controlling somatic stem cell differentiation within a short time frame. Cellular and Molecular Life Sciences, 79, 542. https://doi.org/10.1007/s00018-022-04555-0
Gimeno ML, et al. (2017). Pluripotent Nontumorigenic Adipose Tissue-Derived Muse Cells have Immunomodulatory Capacity Mediated by Transforming Growth Factor-β1. Stem Cells Translational Medicine, 6(1), 161–173. https://doi.org/10.5966/sctm.2016-0014
Noda T, et al. (2020). Safety and Efficacy of Human Muse Cell-Based Product for Acute Myocardial Infarction in a First-in-Human Trial. Circulation Journal, 84(7), 1189–1192. https://doi.org/10.1253/circj.CJ-20-0307
Niizuma K, et al. (2023). Randomized placebo-controlled trial of CL2020, an allogeneic muse cell–based product, in subacute ischemic stroke. Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism, 43(12), 2029–2039. https://doi.org/10.1177/0271678X231202594
Fujita Y, et al. (2021). Intravenous allogeneic multilineage-differentiating stress-enduring cells in adults with dystrophic epidermolysis bullosa: a phase 1/2 open-label study. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 35(8), e528–e531. https://doi.org/10.1111/jdv.17201
Yamashita T, et al. (2023). Safety and Clinical Effects of a Muse Cell-Based Product in Patients With Amyotrophic Lateral Sclerosis: Results of a Phase 2 Clinical Trial. Cell Transplantation, 32, 09636897231214370. https://doi.org/10.1177/09636897231214370
Koda M, et al. (2024). Safety and feasibility of intravenous administration of a single dose of allogenic-Muse cells to treat human cervical traumatic spinal cord injury: a clinical trial. Stem Cell Research & Therapy, 15, 259. https://doi.org/10.1186/s13287-024-03842-w
Sato Y, et al. (2024). Safety and tolerability of a Muse cell-based product in neonatal hypoxic-ischemic encephalopathy with therapeutic hypothermia (SHIELD trial). Stem Cells Translational Medicine, 13(11), 1053–1066. https://doi.org/10.1093/stcltm/szae071
International Society for Stem Cell Research. (2025). Guidelines for Stem Cell Research and Clinical Translation. https://www.isscr.org/guidelines-online
Dezawa M. (2025). Macrophage- and pluripotent-like reparative Muse cells are unique endogenous stem cells distinct from other somatic stem cells. Frontiers in Bioengineering and Biotechnology, 13, 1553382. https://doi.org/10.3389/fbioe.2025.1553382
