DFPP (Plasmapheresis) คืออะไร ช่วยลดโลหะหนักและสารพิษสะสมในร่างกายได้อย่างไร

DFPP หรือ Double Filtration Plasmapheresis คือเทคนิคการกรองพลาสมาแบบสองขั้นตอน (Double Filter System) โดยทำการกรองแยกพลาสมา (Plasma) ออกจากเซลล์เม็ดเลือดในขั้นตอนแรก จากนั้นจึงส่งพลาสมาผ่านตัวกรองที่มีความจำเพาะอีกชั้นเพื่อช่วยคัดแยกเอาสารที่ไม่พึงประสงค์ออกไปบางส่วน จากนั้นจึงคืนพลาสมาที่สะอาดมากขึ้นกลับเข้าสู่ร่างกายพร้อมกับเซลล์เม็ดเลือดและโปรตีนสำคัญอื่นๆ โดยสามารถแบ่งขั้นตอนการทำงานของกระบวนการ DFPP ออกเป็น 3 ขั้นตอนหลักๆ ดังนี้

• แยกพลาสมาออกจากเลือด เลือดจะถูกดึงออกจากร่างกายของผู้เข้ารับบริการและส่งต่อไปยังเครื่องกรองระบบปิด โดยเลือดจะไหลผ่านตัวกรองชั้นแรกเพื่อแยกพลาสมาออกจากเซลล์เม็ดเลือด (Plasma Separator)
• กรองพลาสมาผ่านตัวกรองเฉพาะ พลาสมาจะผ่านตัวกรองชั้นที่ 2 ซึ่งออกแบบมาเพื่อช่วยลดสารไม่พึงประสงค์บางชนิด เช่น คอเลสเตอรอล ไตรกลีเซอไรด์ โปรตีนโมเลกุลใหญ่ สารก่อการอักเสบ แอนติบอดีผิดปกติ รวมถึงโลหะหนักและสารพิษตกค้างบางชนิด เพื่อให้ได้พลาสมาที่สะอาดขึ้นและมีโมเลกุลเล็กลงกว่าเดิม
• ส่งพลาสมากลับคืนสู่ร่างกาย พร้อมกับเซลล์เม็ดเลือด โปรตีนจำเป็นอื่นๆ และสารน้ำหรือของเหลวทดแทนตามดุลยพินิจของแพทย์ ซึ่งโดยส่วนใหญ่มักใช้ปริมาณน้อยกว่าการกรองเลือดทั่วไป หลังเสร็จสิ้นขั้นตอนการทำ DFPP ผู้เข้ารับบริการจะต้องนอนพักบนเตียงเพื่อสังเกตอาการประมาณ 30 นาที และสามารถกลับบ้านได้ หากไม่พบอาการผิดปกติ

อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์และประสิทธิภาพหลังทำ DFPP อาจแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล ขึ้นอยู่กับสภาวะสุขภาพและการตอบสนองของร่างกาย รวมถึงมาตรฐานของเครื่องมือที่แต่ละสถานพยาบาลเลือกใช้ โดยทุกขั้นตอนจะต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้ชำนาญการเท่านั้น

Plasmapheresis คือกระบวนการทำความสะอาดเลือดทางการแพทย์ โดยใช้วิธีการแยกพลาสมา (Plasma) ออกจากเซลล์เม็ดเลือด เพื่อกำจัดพลาสมาที่มีสารไม่พึงประสงค์ เช่น ไขมัน แอนติบอดีผิดปกติ โปรตีนกระตุ้นการอักเสบ รวมถึงโลหะหนักและสารพิษบางชนิด ออกไปบางส่วน จากนั้นจึงนำเซลล์เม็ดเลือดกลับเข้าสู่ร่างกาย พร้อมให้สารน้ำทดแทนตามความเหมาะสม โดย Plasmapheresis ที่นิยมใช้ในปัจจุบันมี 2 รูปแบบ คือ

• DFPP (Double Filtration Plasmapheresis) เป็นกระบวนการกรองพลาสมาแบบสองขั้นตอน โดยขั้นตอนแรกจะเป็นการแยกพลาสมาออกจากเซลล์เม็ดเลือด จากนั้นนำพลาสมาผ่านตัวกรองชั้นที่สองเพื่อคัดแยกสารไม่พึงประสงค์บางชนิดออก ก่อนนำเซลล์เม็ดเลือดและพลาสมาส่วนที่ผ่านการกรองแล้วกลับคืนสู่ร่างกาย

จุดเด่นของ DFPP คือสามารถคัดแยกสารไม่พึงประสงค์บางกลุ่มออกจากพลาสมาได้อย่างจำเพาะ พร้อมนำพลาสมาส่วนที่ผ่านการกรองแล้วกลับเข้าสู่ร่างกาย จึงช่วยลดความจำเป็นในการใช้สารน้ำทดแทนในปริมาณมาก รวมถึงลดการสูญเสียอัลบูมิน โปรตีน และองค์ประกอบอื่นๆ ที่มีประโยชน์ภายในพลาสมา

• TPE (Therapeutic Plasma Exchange) เป็นกระบวนการเปลี่ยนพลาสมาซึ่งมีจุดประสงค์เพื่อการรักษา โดยแยกพลาสมาออกจากเซลล์เม็ดเลือดและนำพลาสมาทั้งหมดออกจากระบบ จากนั้นจึงทดแทนด้วยสารน้ำทางการแพทย์ เช่น อัลบูมิน (Albumin) หรือพลาสมาสดแช่แข็งจากผู้บริจาค (Fresh Frozen Plasma: FFP) พร้อมกับการส่งเซลล์เม็ดเลือดกลับเข้าสู่ร่างกาย

กระบวนการนี้จึงเหมาะสำหรับผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้ทางการแพทย์หรือมีภาวะของโรคบางชนิด ซึ่งจำเป็นต้องลดสารก่อโรคที่หมุนเวียนอยู่ในพลาสมาอย่างรวดเร็ว เช่น แอนติบอดีที่ผิดปกติ โปรตีนผิดปกติ สารก่อการอักเสบ และสารพิษบางชนิด จึงมักดำเนินการในโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลที่มีความพร้อม ภายใต้การดูแลอย่างใกล้ชิดของแพทย์

ทั้งนี้ การพิจารณาใช้วิธีใดควรขึ้นอยู่กับข้อบ่งชี้ สภาพร่างกาย และการประเมินความเหมาะสมโดยแพทย์เป็นรายบุคคล

ผลกระทบของโลหะหนักและสารพิษสะสมขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ชนิดของสารและปริมาณที่ได้รับ ระยะเวลาที่สัมผัส อายุ สุขภาพพื้นฐาน และความสามารถในการกำจัดสารเหล่านั้นของร่างกาย โดยอาการที่เกิดขึ้นอาจแตกต่างกันในแต่ละบุคคล ตั้งแต่อาการแบบทั่วไปที่ไม่จำเพาะ ไปจนถึงความผิดปกติของระบบต่างๆ ดังนี้

• อาการทั่วไปที่ไม่จำเพาะ เช่น อ่อนเพลียเรื้อรัง เหนื่อยง่าย เวียนศีรษะ นอนไม่หลับ เบื่ออาหาร น้ำหนักลด ในบางรายอาจมีผื่นคัน ผิวหมองคล้ำ ปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ หรือรู้สึกไม่มีสมาธิ
• อาการที่เกี่ยวข้องกับระบบประสาทและสมอง เช่น ชาปลายมือปลายเท้า หรือรู้สึกเหมือนมีเข็มทิ่ม มือสั่น ความจำลดลง อารมณ์แปรปรวน หรือการทรงตัวผิดปกติ
• ผลกระทบต่ออวัยวะสำคัญในร่างกาย เช่น ไต ตับ ระบบเลือด ระบบทางเดินอาหาร ระบบหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงระบบสืบพันธุ์
• ความเสี่ยงด้านสุขภาพระยะยาว เช่น ภาวะไตเสื่อม ภาวะโลหิตจาง กระดูกบาง หรือความเสี่ยงของการเกิดโรคมะเร็งบางชนิด

อย่างไรก็ตาม ภาวะโลหะหนักหรือสารพิษสะสมในร่างกายไม่สามารถยืนยันได้จากการวินิจฉัยอาการเบื้องต้นแค่เพียงอย่างเดียว เนื่องจากอาการที่เกิดขึ้นในระยะเริ่มแรกอาจไม่ชัดเจนและไม่จำเพาะ หากสงสัยว่ามีความเสี่ยงจากการสัมผัสโลหะหนักหรือสารพิษสะสม ควรปรึกษาแพทย์เพื่อซักประวัติ ตรวจร่างกาย และพิจารณาการตรวจทางห้องปฏิบัติการมาตรฐาน เพื่อประเมินระดับความเสี่ยงและวางแผนการดูแลด้วยวิธีที่เหมาะสมเป็นรายบุคคล

DFPP อาจช่วยลดโลหะหนักและสารพิษจากสิ่งแวดล้อมบางชนิดที่หมุนเวียนอยู่ในกระแสเลือดได้ ผ่านหลักการกรองพลาสมาแบบ 2 ขั้นตอน โดยตัวกรองชั้นแรกจะทำหน้าที่แยกพลาสมาออกจากเซลล์เม็ดเลือด เช่น เม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกล็ดเลือด จากนั้นจึงส่งพลาสมาไปยังตัวกรองชั้นที่ 2 เพื่อคัดกรองเอาสารไม่พึงประสงค์ออกบางส่วน เช่น ไขมันบางชนิด แอนติบอดีที่ผิดปกติ สารกระตุ้นการอักเสบ รวมถึงโลหะหนัก สารพิษ และของเสียที่ตกค้างในร่างกาย จนได้พลาสมาที่มีความสะอาดมากขึ้นและมีขนาดโมเลกุลที่เล็กลง ก่อนส่งกลับเข้าสู่ร่างกายพร้อมกับเซลล์เม็ดเลือด และโปรตีนจำเป็นอื่นๆ ทั้งนี้ ประสิทธิภาพของ DFPP ต่อสารแต่ละชนิดแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติของสารนั้นๆ เช่น การจับกับโปรตีนและไขมันในพลาสมา การละลายในไขมัน ขนาดโมเลกุล และการกระจายตัวในเนื้อเยื่อ โดยสารที่จับกับองค์ประกอบในพลาสมาอาจมีแนวโน้มในการลดระดับได้ดีกว่าสารที่กระจายตัวในเนื้อเยื่อหรือภายในเซลล์

อ้างอิงจากงานวิจัยปี 2025 ที่ตีพิมพ์ใน Journal of Clinical Apheresis ซึ่งศึกษา DFPP ในผู้ป่วย Hyperlipoproteinemia(a) โดยใช้ระบบ Inuspheresis และทำ DFPP จำนวน 2 ครั้ง โดยใช้ไส้กรองที่มีขนาดรูพรุนแตกต่างกัน พบว่า หลังจากที่ทำ DFPP ระดับไขมันในเลือดบางชนิด เช่น Total cholesterol, LDL-C, Triglycerides และ Lp(a) รวมถึงโลหะหนักและสารพิษบางกลุ่มที่ตรวจพบในพลาสมา เช่น อะลูมิเนียม (Aluminium) สารหนู (Arsenic) ปรอท (Mercury) ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ในขณะที่สารอินทรีย์ตกค้างบางชนิด เช่น HCB, PCB 138 และ p,p’-DDE มีแนวโน้มลดลงเช่นกัน

ในทางกลับกัน สารบางชนิดที่กระจายตัวในร่างกายสูงและจับกับโปรตีนในเลือดต่ำ เช่น โทลูอีน (Toluene), Methyl isobutyl ketone (MIBK) และ แบเรียม (Barium) พบว่ามีค่า Rebound หรือ Redistribution ratio สูง ซึ่งสะท้อนว่าสารเหล่านี้อาจเคลื่อนกลับจากส่วนอื่นของร่างกายเข้าสู่กระแสเลือดหลังการทำ DFPP ได้มากกว่า ส่งผลให้ระดับสารในเลือดลดลงได้ไม่ชัดเจนหรือไม่คงที่เท่าสารกลุ่มอื่น และต้องอาศัยการทำซ้ำหลายรอบเพื่อผลลัพธ์ที่ชัดเจนมากขึ้น อย่างไรก็ตาม งานวิจัยนี้เป็นการศึกษาข้อมูลย้อนหลัง (Retrospective case series) ในกลุ่มผู้ป่วยจำนวนจำกัด จึงจำเป็นต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมและการติดตามผลในระยะยาว (Castillo-Aleman et al., 2025)

อาจกล่าวได้ว่า DFPP มีส่วนช่วยลดระดับโลหะหนักและสารพิษจากสิ่งแวดล้อมบางชนิดที่อยู่ในกระแสเลือด เช่น อะลูมิเนียม สารหนู ปรอท โทลูอีน MIBK แบเรียม รวมถึงสารอินทรีย์ตกค้างบางประเภท ทั้งนี้ ประสิทธิภาพในการลดสารแต่ละชนิดอาจแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับคุณสมบัติของสารนั้นๆ โดยแพทย์ผู้ชำนาญการจะเป็นผู้ประเมินและออกแบบแนวทางการดูแลเฉพาะบุคคล (Personalized Solution) อย่างไรก็ตาม ผู้เข้ารับบริการควรทำความเข้าใจว่าการทำ DFPP เป็นเพียงแนวทางเสริมเพื่อช่วยลดสารไม่พึงประสงค์บางกลุ่มในกระแสเลือด และผลลัพธ์อาจแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย

โดยทั่วไป แพทย์อาจแนะนำให้ทำ DFPP ประมาณ 2-3 ครั้ง เพื่อลดระดับสารไม่พึงประสงค์ สารพิษ และโลหะหนักบางชนิดที่อยู่ในพลาสมา ทั้งนี้จำนวนครั้งที่ต้องทำ DFPP อาจแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ชนิดและระดับของสารที่ตรวจพบ สุขภาพพื้นฐาน โรคประจำตัว และการตอบสนองของร่างกายหลังการทำแต่ละครั้ง

โดยทั่วไป DFPP เป็นหัตถการที่สามารถทำได้อย่างปลอดภัย หากดำเนินการในสถานพยาบาลที่ได้มาตรฐาน ใช้เครื่องมือและตัวกรองคุณภาพสูง และอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้ชำนาญการ อย่างไรก็ตาม ผู้เข้ารับบริการอาจพบอาการข้างเคียงได้แบบชั่วคราว เช่น รู้สึกเย็นหรือไม่สบายตัวระหว่างทำ ซึ่งสามารถแจ้งให้แพทย์หรือพยาบาลผู้ดูแลทราบเพื่อปรับแผนการฟื้นฟูให้เหมาะสม อาการอ่อนเพลีย เวียนศีรษะ ความดันโลหิตเปลี่ยนแปลงชั่วคราว รวมถึงรอยช้ำหรือระคายเคืองบริเวณรอยเข็มหลังทำเสร็จ ซึ่งเป็นอาการที่ถือว่าไม่รุนแรง และมักดีขึ้นได้เองภายใน 1-3 วัน